ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତିକରଣ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବିକାଶ
ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତିକରଣ
- ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତିକରଣ
ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟା ଗୁଡିକୁ ଚିହ୍ନଟିକରଣ କରି ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ସେମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷବଦ୍ଧ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଉଛି । ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ (ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ମାନଙ୍କୁ ) ସ୍ବୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ କରି NRLM ଅଧୀନରେ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭାଗରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସହାୟତା ଓ ସେବା ଗୁଡିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେଇବା ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।

- ବରିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତିକରଣ
୫୫ ବର୍ଷ ଏବଂ ତଦୁର୍ଦ୍ଧ୍ବ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନଙ୍କୁ ସ୍ବୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବରିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ବୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସାମିଲ କରି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ସହିତ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ସାମିଲ କରାଇବା ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ।

ଗ୍ରାମ ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ଯୋଜନା (Village Prosperity and Resilience Plan (VPRP))
ଏହା ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (SHG) ନେଟୱାର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ସାମୁଦାୟିକ ଚାହିଦା ଯୋଜନା।
ଏହା ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ :
- ଅଧିକାର
- ଜୀବିକା
- ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀ, ସେବା ଏବଂ ସମ୍ବଳ ବିକାଶ (PGSRD)
- ସାମାଜିକ ବିକାଶ ଯୋଜନା (SDP)
ଏହା ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ବିକାଶ ଯୋଜନା (GPDP) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ, ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ପ୍ରକ୍ରିୟାଟି ନିରପେକ୍ଷ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ ରହିବ।
ଖାଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ଵଚ୍ଛତା (FNHW)
ଖାଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ଟି , ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପରିମଳ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସେବାର ପରିସର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କିତ ଯୋଗାଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ମହିଳା ଓ କିଶୋରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିଗତ ସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ରଣନୀତି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ଯଥା – ସେବା ପ୍ରଦାନରେ ରହିଥିବା ଅଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ସହ ସେବା ଗ୍ରହଣ ହାର ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ଗୋଷ୍ଠ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ହସ୍ତକ୍ଷେପ।.....
- ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀସ୍ତରୀୟ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ, ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (SHG) ସ୍ତରରେ ମାସିକ ବୈଠକ (ମୈତ୍ରୀ ବୈଠକ) ଆୟୋଜନ ଏବଂ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି, ଲକ୍ଷ୍ୟଭୁକ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପୋଷଣ ଓ ପରିମଳ ଦିବସ (VHSND) ଏବଂ କିଶୋରୀ ଦିବସରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ଓ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ପୋଷଣ ବାଟିକା (Nutri Garden)ର ପ୍ରସାର ଏବଂ ଖାଦ୍ୟରେ ବିବିଧତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ମଧ୍ୟ FNHW କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ସହ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଉଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ୟୁନିସେଫ୍ (UNICEF)ର ବୈଷୟିକ ସହାୟତାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଉଛି।

ସ୍ଵଚ୍ଛତା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା (WASH Financing)
ସ୍ଵଚ୍ଛତା ପାଇଁ ବିକଳ୍ପ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା OLM, UNICEF ଏବଂ Water.org ର ଏକ ମିଳିତ ପ୍ରୟାସ ଯାହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜଳ, ପରିମଳ ଏବଂ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ସହିତ ମହିଳା ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (WSHGs) ଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହା ସମ୍ବଳ ଏବଂ ପୁନଃନିର୍ମାଣ, WASH ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ସଚେତନତା ଅଭିଯାନ, କମ ସୁଧରେ WASH ଋଣ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ SHG ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଜୀବିକାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ WASH-ଭିତ୍ତିକ ଉଦ୍ୟୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ ।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାରିବାରିକ ଶୌଚାଳୟ (IHHL) ର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ: ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ନିଜକୁ ଖୋଲା ମଳତ୍ୟାଗ ମୁକ୍ତ (ODF) ଘୋଷଣା କରିସାରିଛି। ତଥାପି, କିଛି ନୂତନ ଭାବେ ଗଠିତ ପରିବାର ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବାଦ ପଡ଼ିଥିବା ପରିବାରମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶୌଚାଳୟର ସୁବିଧା ନାହିଁ। ଏହି ଅସୁରକ୍ଷିତ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସହାୟତା ଆବଶ୍ୟକ। ଏସଏଚଜି (SHG) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫେଡେରେସନ୍ ଏପରି ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବେ, ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବେ ଏବଂ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣର ତଦାରଖ କରିପାରିବେ।
ଅବ୍ୟବହୃତ/ଅଚଳ ଶୌଚାଳୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ଉନ୍ନତିକରଣ: ଅନେକ ପରିବାରରେ ଶୌଚାଳୟ ଅଛି ଯାହା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବା ସଂରଚନା, ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଯାଇଥିବା ଗାତ, ପାଣି ସଂଯୋଗର ଅଭାବ କିମ୍ବା ଟିଏସସି (TSC) ଏବଂ ଏନବିଏ (NBA) ଭଳି ପୂର୍ବ ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଅଚଳ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଆବଶ୍ୟକ (ସିଙ୍ଗଲ୍ ପିଟ୍ କୁ ଟ୍ୱିନ୍ ପିଟ୍ ରେ ପରିଣତ କରିବା, ଉପରିଭାଗ ମରାମତି କରିବା ଏବଂ ପାଣିର ଉପଲବ୍ଧତା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା)। ଓଏଲଏମ (OLM) ପୁନରୁଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ସମୁଦାୟ ସ୍ତରୀୟ ପାଣ୍ଠି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଋଣ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଯାହା ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ପରିମଳ ସୁବିଧା ପୁନର୍ବାର ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଲିଙ୍ଗଗତ ବୈଷମ୍ୟ ଦୂରୀକରଣ କାର୍ଜ୍ୟକ୍ରମ (Gender)
ଓଡ଼ିଶା ଜୀବିକା ମିଶନ (OLM) ଦ୍ଵାରା ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କନସର୍ଣ୍ଣ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ’ (PCI) ଇଣ୍ଡିଆର ବୈଷୟିକ ସହାୟତାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥିବା ‘ଲିଙ୍ଗଗତ ବୈଷମ୍ୟ ରୂପାନ୍ତରିତ ପ୍ରକଳ୍ପ (GTM) ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ରଣନୀତିକ ପଦକ୍ଷେପ ଅଟେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଘରୋଇ ଓ ସାଧାରଣ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ହେଉଥିବା ଲିଙ୍ଗଗତ ହିଂସାର ମୁକାବିଲା କରି ମହିଳା ସ୍ଵୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ଏବଂ ସରକାରୀ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ସହ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
- ଲିଙ୍ଗଗତ ବୈଷମ୍ୟ ରୂପାନ୍ତରିତ ପ୍ରକଳ୍ପ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ରଣନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ଓ ଏକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ 'ଜେଣ୍ଡର ସ୍ଵ ଶିକ୍ଷା କାର୍ଜ୍ୟକ୍ରମ' (GSLP), ସମ୍ବଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା କେନ୍ଦ୍ର ,ଜେଣ୍ଡର ଫୋରମ୍ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସେବା ସମିତି (SSC) ମାଧ୍ୟମରେ ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି , ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ବୈଠକ କରି ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ତରରେ ଯୋଗାଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଓ ମୋବାଇଲ୍ ଆପ୍ ଏବଂ ଡ୍ୟାସବୋର୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ତଥ୍ୟ-ଭିତ୍ତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏହାର ଅଂଶଭୁକ୍ତ ଅଟେ।
- ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରେରଣା କେନ୍ଦ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଜେଣ୍ଡର ଫୋରମ୍ ଏବଂ ପ୍ରେରଣା ଦିଦି ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ନିୟମିତ ସହାୟତା ଯୋଗାଇ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମସ୍ୟା ଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ କରାଯାଏ।"